Radye Temel mi, Tekil Temel mi? Temel Sistemi Nasıl Seçilir

Temel sistemi, mal sahibinin tercihine göre değil; zemin etüdü sonuçlarına, binanın yüklerine, bodrum durumuna ve yeraltı suyu seviyesine göre statik proje müellifi tarafından seçilir. Sağlam ve homojen zeminlerde, hafif yapılarda tekil veya sürekli temel yeterli olabilirken; zemin taşıma gücü düşük, farklı oturma riski olan veya bodrumlu ve yeraltı suyu yüksek parsellerde genellikle radye temel tercih edilir. Zemin çok zayıfsa kazıklı temel veya zemin iyileştirme gündeme gelir.

Temel ne işe yarar, neden bu kadar kritik?

Temel, binanın tüm ağırlığını ve deprem sırasında oluşan kuvvetleri zemine aktaran elemandır. Zemin, çeliğe ve betona göre çok daha zayıf bir malzemedir; bu yüzden temelin görevi yükü, zeminin taşıyabileceği gerilmeye düşecek kadar geniş bir alana yaymaktır. İkinci görevi, binanın farklı noktalarının farklı miktarda oturmasını sınırlamaktır. Bir köşesi diğerlerinden fazla oturan binada duvar çatlakları, kapı ve pencerelerde sıkışma, en kötü durumda taşıyıcı sistemde hasar görülür.

Temel ayrıca bina bittikten sonra müdahalesi en zor olan elemandır. Kolon güçlendirilebilir, duvar yenilenebilir; ama yanlış seçilmiş bir temelin sonradan düzeltilmesi hem çok zor hem çok maliyetlidir.

Temel derinliği de bu kararın parçasıdır. Temelin, üst katmandaki bitkisel toprak ve gevşek dolgu geçilerek taşıma gücü yeterli doğal zemine oturtulması, donma derinliğinin altına indirilmesi ve komşu yapıların temel seviyeleriyle uyumlu olması gerekir. Eğimli parsellerde farklı kotlarda temel yapılacaksa, kademe geçişleri statik projede ayrıca detaylandırılır. Sahada kazı tamamlandığında temel tabanının zemin raporunda tanımlanan katmana ulaşıp ulaşmadığı, mühendis tarafından yerinde kontrol edilmelidir. Bu kontrol, raporda yazan ile sahada görülenin uyuşup uyuşmadığını anlamanın tek yoludur; uyuşmazlık varsa temel dökümüne geçmeden önce çözüm üretilir.

Tekil, sürekli ve radye temel arasındaki fark nedir?

Tekil temel, her kolonun altına ayrı bir temel pabucu yapılmasıdır. Pabuçlar, deprem sırasında birbirinden bağımsız hareket etmemeleri için bağ kirişleriyle birbirine bağlanır. Hafif yapılarda, sağlam ve homojen zeminlerde ekonomik bir çözümdür.

Sürekli temel (mütemadi temel), bir aks üzerindeki kolonların altından kesintisiz geçen şerit şeklindeki temeldir. Tek yönde veya iki yönde (ızgara temel) yapılabilir. Tekil temele göre yükü daha iyi dağıtır ve farklı oturmaları daha iyi sınırlar.

Radye temel, binanın oturum alanının tamamını kaplayan betonarme bir plaktır. Kirişli veya kirişsiz (düz plak) olarak tasarlanabilir. Yükü en geniş alana yayar, farklı oturmaları en iyi sınırlayan sistemdir ve bodrum katlarda su yalıtımıyla birlikte su geçirmez bir taban oluşturmaya uygundur.

Temel sistemi seçilirken hangi kriterlere ve maliyete bakılır?

1. Zemin emniyet gerilmesi ve oturma: Zemin etüt raporundaki değerler, temelin ne kadar alana yayılması gerektiğini belirler. Tekil pabuçların boyutları birbirine yaklaşıyor ve aralarında boşluk kalmıyorsa, radye zaten doğal çözüm haline gelir.
2. Zemin homojenliği: Parselin bir bölümünde dolgu, bir bölümünde doğal zemin varsa ya da katman kalınlıkları değişkense, farklı oturma riski artar. Bu durumda rijit bir radye tercih edilir.
3. Bina yükleri ve kat adedi: Kat sayısı ve kolon yükleri arttıkça temel alanı büyür.
4. Bodrum ve yeraltı suyu: Bodrum katlı projelerde, özellikle yeraltı suyu yüksekse, radye temel su yalıtımı ve suyun kaldırma kuvvetine karşı davranış açısından avantaj sağlar.
5. Deprem etkileri: TBDY 2018, temellerin deprem etkileri altında bütün olarak çalışmasını ister. Tekil temellerin bağ kirişleriyle bağlanması bu yüzden zorunlu bir detaydır.
6. Komşu yapılar ve kazı: Dar parsellerde komşu binaya yakın kazı, iksa ve temel seviyesi seçimi temel tipini etkileyebilir.

Zemin etüdünün bu kararlardaki rolünü zemin etüdü nedir ve raporda nelere bakılmalı yazısında ayrıntılı anlattık.

Radye temel, tekil temele göre daha fazla beton ve donatı gerektirir; bu nedenle ilk bakışta daha pahalı görünür. Ancak karşılaştırmayı yalnızca temel kalemi üzerinden yapmak yanıltıcı olabilir. Tekil temelli bir çözümde bağ kirişleri, bodrum perdeleri, zemin betonu ve ayrı bir su yalıtım detayı da hesaba girer. Zeminin zayıf ya da değişken olduğu bir parselde tekil temelle devam etmek, ileride farklı oturma kaynaklı hasar riskini artırır; bu riskin bedeli, başlangıçta tasarruf edilen tutardan çok daha yüksek olabilir.

Doğru yaklaşım, temel sistemini maliyet kalemi olarak değil, güvenlik ve dayanıklılık kararı olarak görmektir. Statik proje müellifi birden fazla temel seçeneğinin uygulanabilir olduğunu belirtiyorsa, bu seçenekleri maliyet, uygulama kolaylığı ve bodrum ihtiyacı açısından birlikte değerlendirmek mantıklıdır. Ama zemin raporu radye veya derin temel gerektiriyorsa, bu karar pazarlık konusu olmamalıdır.

Zemin çok zayıfsa ne yapılır?

Bazı parsellerde yüzeye yakın katmanlar radye temel ile bile yeterli güvenliği sağlamaz. Bu durumda iki yol vardır: yükü daha derindeki sağlam katmanlara aktaran kazıklı temel veya zeminin kendisini iyileştiren yöntemler (jet grout, taş kolon, ön yükleme gibi). Hangi yöntemin seçileceği, zemin profiline ve sıvılaşma riskine göre geoteknik mühendisliği kapsamında belirlenir. Bu çözümler, maliyeti ve takvimi ciddi biçimde etkilediği için arsa satın alma kararından önce bilinmesi en iyisidir.

Zemin iyileştirme veya kazıklı temel uygulanan projelerde, uygulamanın kendisinin de kontrol edilmesi gerekir. Kazık boyları, iyileştirilen alanın sınırları ve uygulama sonrası yapılan doğrulama deneyleri kayıt altına alınmalıdır. Bu kayıtlar, üstteki temel ve taşıyıcı sistemin varsayımlarının sahada gerçekleştiğini gösteren belgelerdir.

Temel uygulamasında sık yapılan hatalar nelerdir?

Doğru temel tipi seçilse bile, uygulama hataları temelin performansını düşürür. Sahada özellikle şunlara dikkat ediyoruz:

• Grobeton ve temel tabanı: Temel altı zemin gevşetilmeden, temizlenerek ve grobeton ile düzgün bir taban oluşturulmalıdır.
• Su yalıtımı: Bodrumlu yapılarda temel altı ve perde duvar yalıtımının bütünlüklü (bohçalama) yapılması gerekir. Konuyla ilgili ayrıntıları temel drenajı ve rutubetten korunma yazısında bulabilirsiniz.
• Pas payı: Donatının zemine veya grobetona değmemesi için yeterli pas payı takozları kullanılmalıdır. Pas payı yetersizse donatı zamanla korozyona uğrar.
• Kolon filizleri: Kolon donatılarının temel içinde doğru yerde, doğru boyda ve projedeki etriye düzeniyle bırakılması gerekir.
• Beton dökümü ve kür: Radye gibi büyük hacimli dökümlerde döküm planı, vibrasyon ve döküm sonrası kür özenle yapılmalıdır.

Mevcut bir binanın temeli hakkında ne söylenebilir?

Satın almayı düşündüğünüz ya da içinde yaşadığınız bir binanın temel tipini dışarıdan görmek mümkün değildir. Onaylı statik proje belediye arşivinden incelenebilir; proje yoksa veya uygulamanın projeye uygunluğundan şüphe ediliyorsa, bina çevresinde yapılacak kontrollü bir kazı ile temel seviyesi ve boyutları tespit edilebilir. Duvarlarda diyagonal çatlaklar, kapı ve pencerelerde sıkışma, zeminde belirgin eğim gibi işaretler farklı oturmaya işaret edebilir. Bu tür işaretler görüldüğünde, sorunu yalnızca sıva ve boya ile kapatmak yerine bir inşaat mühendisinden yerinde inceleme istemek gerekir. Temelle ilgili bir sorun varsa, çözüm çoğu zaman zemin ve temel birlikte ele alınarak üretilir.

NEAS Yapı olarak temel kararını nasıl veriyoruz?

Temel tipini proje başında, zemin etüdü sonuçlarını mimari kararlarla birlikte değerlendirerek belirliyoruz. Bodrum isteyip istemediğiniz, parselin eğimi ve komşu yapılara mesafe gibi mimari tercihler temel kararını doğrudan etkiliyor; bu nedenle mimari ve statik çözümü birlikte ele alıyoruz. Statik ve mimari proje hizmetimiz bu koordinasyonu kapsar. Uygulama aşamasında ise temel dökümü öncesi donatı ve yalıtım kontrollerini ayrı bir adım olarak planlıyoruz.