Binalarda Deprem Güvenliği: Bir Yapının Depreme Dayanıklı Olduğu Nasıl Anlaşılır?

Bir binanın depreme dayanıklı olup olmadığı dış görünüşten anlaşılmaz; kesin cevap, binanın projesi, yapım kayıtları ve gerekirse yerinde yapılan mühendislik incelemesiyle verilir. Ev sahibinin kendi başına yapabileceği ön kontroller vardır: yapım yılı ve uygulanan yönetmelik, ruhsat ve iskan durumu, taşıyıcı sistemde yapılmış değişiklikler, bodrum katta rutubet ve donatı korozyonu belirtileri. Şüphe varsa lisanslı bir kuruluşa performans değerlendirmesi yaptırmak gerekir.

1. Yapım Yılı, Proje ve Resmi Kayıtlar

İlk bakılacak şey binanın hangi dönemde ve hangi yönetmeliğe göre projelendirildiğidir. Deprem yönetmelikleri zaman içinde önemli ölçüde değişti; en güncel düzenleme 2019'da yürürlüğe giren Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018)dir. Eski bir yönetmeliğe göre yapılmış her bina güvensiz değildir, ama o dönemin kuralları bugünkü beklentileri karşılamayabilir. Belediyedeki onaylı mimari ve statik proje, ruhsat ve yapı kullanma izni (iskan) belgeleri, binanın projeye uygun yapılıp yapılmadığını anlamak için başlangıç noktasıdır.

Yönetmeliğin getirdiği değişiklikleri TBDY 2018 neleri değiştirdi yazımızda özetledik.

2. Beton Kalitesi ve Beton Sınıfı

TBDY 2018, yeni betonarme binalarda en az C25 beton sınıfını öngörür; uygulamada C30 ve üzeri sık kullanılır. Eski binalarda ise elle karılmış, yetersiz çimentolu veya yıkanmamış deniz kumu içeren betonlar görülebilir. Deniz kumundaki tuz, donatının paslanmasını hızlandırır. Yeni binalarda yapım sırasında alınan beton numunelerinin laboratuvar sonuçları, mevcut binalarda ise karot numuneleri yapının beton kalitesi hakkında en güvenilir bilgiyi verir. Beton sınıflarının anlamı için beton sınıfları yazımıza bakabilirsiniz.

3. Perde Duvar Yoğunluğu ve Taşıyıcı Sistem

Deprem yüklerini yatayda karşılayan en etkili elemanlar betonarme perde duvarlardır. Yalnızca kolon ve kirişlerden oluşan çerçeve sistemler de doğru tasarlandığında güvenli olabilir, ancak perdeler yapının yanal ötelenmesini sınırlamada önemli katkı sağlar. Yönetmelikte perde, kesitinin uzun kenarı kalınlığının en az altı katı olan düşey eleman olarak tanımlanır. Bodrum katta veya otoparkta geniş ve kalın betonarme duvarlar görmek olumlu bir işarettir; ancak perdelerin binada dengeli dağılması da en az miktarları kadar önemlidir.

Tasarım açısından risk oluşturan bazı düzensizlikler, dışarıdan bile fark edilebilir:

• Yumuşak kat: Zemin katı dükkan veya otopark olarak boş bırakılmış, üst katları dolu duvarlı binalar.
• Kısa kolon: Bant pencereler veya yarım duvarlar nedeniyle kolonun yalnızca bir kısmının serbest kaldığı durumlar.
• Büyük konsollar ve çıkmalar: Üst katların alt kattan belirgin şekilde taştığı binalar.
• Planda düzensizlik: L, T gibi girintili planlar ve bitişik binalarla aynı kotta olmayan döşemeler.

Bu düzensizlikler tek başına binanın güvensiz olduğunu göstermez, ama projede nasıl ele alındıklarının mühendis tarafından incelenmesini gerektirir.

4. Bodrum Kat Analizi: Rutubet ve Korozyon

Bir binanın taşıyıcı sistemi hakkında en çok bilgi bodrum katta edinilir. Ağır rutubet kokusu, duvar diplerinde tuzlanma, sıva dökülmeleri, kolon ve kirişlerde pas lekeleri ya da beton örtüsü düşmüş ve donatısı görünen elemanlar dikkat edilmesi gereken belirtilerdir. Betona sızan su donatının paslanmasına neden olur; paslanan donatı hacimce genişler, betonu çatlatır ve kesit kaybı yüzünden taşıma kapasitesi azalır. Kayıp oranı korozyonun ilerleme derecesine bağlıdır ve ancak inceleme ile belirlenir.

Zemin ve Konumun Etkisi

Aynı projeyle yapılmış iki bina, farklı zeminlerde farklı davranabilir. Yumuşak ve kalın alüvyon zeminlerde deprem dalgaları büyüyerek yapıya ulaşır; suya doygun gevşek kumlu zeminlerde ise sıvılaşma riski bulunabilir. Eski binaların önemli bir kısmında zemin etüdü ya hiç yapılmamış ya da sınırlı kalmıştır. Bu nedenle binanın bulunduğu bölgenin jeolojik yapısı, çevredeki yapıların durumu ve varsa bölgeye ait mikro bölgeleme çalışmaları, değerlendirmenin bir parçası olmalıdır.

Eğimli arazilerde, bina bir tarafta toprağa gömülü diğer tarafta açıkta kalıyorsa, taşıyıcı sistemin bu durumu dikkate alarak tasarlanmış olması gerekir. Bitişik nizam binalarda ise komşu binayla döşeme kotlarının farklı olması, deprem sırasında çarpışma riskini artırabilir. Zemin davranışının detayları için zemin sıvılaşması yazımıza göz atabilirsiniz.

5. Sonradan Yapılan Müdahaleler

İyi projelendirilmiş bir bina, sonradan yapılan müdahalelerle zayıflayabilir. Zemin kattaki dükkanlarda kolon kesilmesi veya kirişlerin kırılması, taşıyıcı duvar ya da perdelerde kapı-pencere açılması, çatıya izinsiz kat eklenmesi ve ağır su depolarının yerleştirilmesi en sık rastlanan örneklerdir. Kolon müdahalesinin belirtilerini kolon kesilmesi nasıl anlaşılır yazımızda anlattık.

Mühendislik İncelemesi Nasıl Yapılır?

Kesin değerlendirme için yapılan incelemede tipik olarak şu adımlar izlenir: mevcut projeler toplanır veya yoksa rölöve çıkarılır, taşıyıcı elemanlardan karot numuneleri alınır, donatı tarama cihazlarıyla kolon ve kirişlerdeki donatı miktarı ve etriye aralığı tespit edilir, zemin bilgisi derlenir ve bu verilerle bina güncel yönetmeliğe göre analiz edilir. Kentsel dönüşüm kapsamındaki riskli yapı tespitleri ise Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından lisanslandırılan kuruluşlarca yapılır. Süreç için kentsel dönüşüm yazımıza bakabilirsiniz.

Ev Alırken veya Kiralarken Kontrol Listesi

• Binanın yapım yılını, ruhsat ve iskan durumunu öğrenin.
• Mümkünse onaylı statik projeyi görün ve projeye aykırı kat veya ek olup olmadığını sorun.
• Bodrum ve otoparkta rutubet, pas ve dökülme olup olmadığına bakın.
• Zemin katta kolonların kaldırıldığı veya incelttirildiği bir dükkan olup olmadığını kontrol edin.
• Binada daha önce performans analizi veya güçlendirme yapıldıysa raporunu isteyin.
• Şüphe varsa bağımsız bir mühendislik incelemesi yaptırın; yapı danışmanlığı kapsamında bu değerlendirmeyi yapıyoruz.